Adliye binası, etrafında toplanan binaların merkezinde yer alan en
görkemli binaydı. Çevre illerde bile böylesine görkemli bir bina yoktu. Takdir
edilecektir ki görkem, etrafıyla olan ilişkisiyle de ilgilidir. Bu bina, alınsa
bambaşka bir yere kondurulsa şüphesiz bu kadar etkileyici olamaz ama işte
kondurulduğu yer ve etrafına serpiştirilen yapılar onda böylesi bir etkiyi
kendiliğinden doğuruyor. Küçük bir kasabada yer almasına rağmen çevre şehirlerde
bile böylesine görkemli bir yapının inşa edilememiş olması sanırım ne demek
istediğimizin anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Bu binanın yüzyıllarca önce
tapınak olarak inşa edildiğine dair rivayetler yıllardır insanlar arasında
dolanıp duruyor. Merkezde yer alması ve yargının birinci elden tatbikine vesile
olması dışında bu hususta her hangi bir ipucuna sahip değiliz. Muhtemelen bina,
devrine göre pek çok amaçla kullanılmış, amaçlar doğrultusunda da
değişikliklere uğramıştı ama sanırız merkezde olma vasfını hiçbir zaman
yitirmemişti. Zaten bugün de o vasfını muhafaza edecek biçimde hizmetini
sürdürmekte.
Binanın görkemine tezat teşkil eden on iki küçük kapısı, bugün yılın on
iki ayıyla isimlendirilmiş biçimde hizmet vermektedir. Bunun pratik bir yanı var
elbet. Her kim davası hangi aydaysa davasını o ayın adını taşıyan kapıdan
görüyor, bu vesileyle olası karışıklıkların önüne kısmen de olsa geçilebilmiş
oluyor. Elbette bu bile bir takım karışıklıkların olmasına mani değil ancak
başka bir takım düzenlemelerin olmadığı da söylenemez. Her bir ayın adını
taşıyan kapıdan girince sağlı sollu yirmi dokuz, otuz bir arası kapıyla
karşılaşılıyordu. Böylece günlere göre de bir kolaylık sağlanıyor, tüm işler
oralarda halledilmeye çalışılıyordu. Belki bu yüzden ülkenin adalet merkezi
olarak görülen bu küçük kasabanın pek çok büyük şehirden daha büyük olduğu
söylenebilirdi. Zira işlevi açısından yüksek görevleri yürütüyordu. Başka
adliye binalarına nazaran işlerin yoğun olması çalışanların hiç birinde sürgün
hissi yaratmıyordu. Orada çalışabiliyor olmak ayrı bir şerefti. Bırakın adalet
bakanlığı çalışanlarının kendilerine biçtiği şerefi, suçlular bile orada
yargılanıyor olmaktan memnundu. Buradan mahkum olmuş biri cezaevinde cezadan
çok sefa sürüyordu. Pek çok suçsuzun başka şehirlerden gelip mahkum olmak için
yıllarını feda ettiği bile görülmüştü. Ancak adaletin kantarı yalnızca suçluyu
mahkum etmek için değil suçsuzu da ayırt etmek için ayarlanmıştı. Yargıçlar da
pekala biliyordu ki, buradan çıkacak bir mahkumiyet kararı suçsuz için en büyük
haksızlık olabileceği gibi ileride suça meyletmesine sebep olabilecek yetilerin
kazanılmasına da yardım edebilirdi. Bu ise toplumsal düzene vurulabilecek en
büyük darbe olarak görülüyordu.
Mahkeme salonu, salon demeye bin şahide ihtiyaç duyabilecek derecede
küçük bir odacıktı adeta. Bunun gibi üç yüz altmış dört salon daha vardı.
Böylesine küçük odalar için fazla sayılabilecek ikişer kapıdan biri koridora,
diğeri yargıcın odasına açılıyordu. Koridordan salona giriş kapısının sağında kürsü,
kürsünün önünde sanık sandalyesi vardı. Yargıçla sanık adeta ağız ağza
yapışacaklarmış gibi birbirine yakın durmak zorundaydılar. Sandalyenin arkası
duvardı zaten. Kürsü, odanın üçte ikisini kaplamasına rağmen, semiz bir yargıç
için ufacık kaldığı söylenebilirdi. Salonları böylesine küçük gösteren birazda
bu yargıçların cüsseleriydi. Adaletin ağzı gerektiği gibi yer tutuyordu.
Avukatlarınsa bu salonlarda kendilerine yer bulabilmeleri tamamen fiziksel
özelliklerine bağlıydı. Bir de sanığın davaya iştirak etmemesine. İddia makamı
ise en az yargıç kadar ağırlığı olan bir yere sahipti salonlarda.
Salondaki olağan günlerden biriydi. İddia makamı iddiasını okumuş,
şahitler tek tek dinlenmiş, alışıldığı üzere sanık cephesinden en ufak bir
itiraz bile gelmemişti. Yargıç, toparlak yüzünden kayıp giden neredeyse kocaman
ağzının içine düşecek gibi duran gözlüğünü yargıçlara has ağırlıkla ve adalet
mekanizmasının işleyişine birebir uyacak yavaşlıkla yerine yerleştirip sanığa
hitaben:
-“Hakkındaki iddiaları dinledin, hala söyleyecek bir şeyin yok mu?” dedi.
Sanık, gözü yerde söyleneni işitmemiş gibi iki büklüm duruyordu. Sessizlik
derinleştikçe yargıç endişeleniyor, içinden bu durumu mahkemedeki iyi hal
olarak mı yoksa susarak mahkemeyi muhatap almayış olarak mı algılaması
gerektiğinin muhasebesini yapıyordu. İyi halse mesele yoktu ama ya muhatap
kabul etmeyiş söz konusuysa? İşte o zaman düpedüz terbiyesizlik, mahkemenin
manevi şahsına hakaret ve hatta isyan anlamına gelirdi ki; bu bile apayrı bir
yargı sürecini gerektirecek durum demekti. Bu durumun yorumunu karar anına
ertelemeyi tercih etti sonunda. Sanığa yönelik son sözlerini daha yavaş ve
üstüne basa basa yineledi. Sanki böyle yaparak gücüne güç, etkisine etki
katacaktı. Ama bir kayaya çarpıp kendine geri döndü. İçi bu güç ve etki ile
ürperdi. Hemen ardından tanıdık gelen bu duygunun kendisine ait olduğu
bilinciyle rahatladı. Sanıksa cevap vermemekte ısrar ediyordu.
Sanık duruşmanın başladığı günden beri neredeyse bir buçuk yıldır hiç
konuşmamış, avukat tutmamış, mahkemenin kendisine tahsis ettiği avukatı sessiz
kalarak kabul etmiş ama durumunu beyan etmeyerek kendisinin savunulmasına da
imkan vermemişti. Hani neredeyse dilsiz olduğuna hükmedilebilirdi. Mahkeme için
böyle bir şeye hükmetmek bilirkişi gerektirir, ancak doktor raporuna istinaden
o hükme varılabilir. Mahkemeninse bu durumlarda vakit kaybedip davanın seyrini
uzatmaya hiç niyeti yoktu. Gelgelelim bu iletişimsizlik sanki süreci daha da
uzatıyordu.
Yargıç, ağzını şöyle bir oynattı, suratı dalgalı deniz yüzeyi gibi
hareketlendi. Takma dişlerine ağzında bir tur attırdı. Saatine baktı. Saniyenin
kadran üzerindeki turunu tamamlamasını bekledi. Öğle paydosuna pek az bir zaman
kalmıştı. Adalet işi aceleye getirilmemeliydi. Konuşmayacağını bildiği sanığı
bekleyerek vakti doldurmaya karar verdi. Çoğu zaman bu gibi durumlarda kolayca
karar verebilirken bir davada karar sürecinin böylesine uzaması kendisini de
şaşırttı. Ama şimdi bunu düşünmenin zamanı değildi. Torbalanmış gözkapaklarının
arasında ince bir çizgiyi andıran gözlerini sanığa dikti. Kızarmış bir tavuk
vardı gözlerinin önünde. Hiç panik yapmadı. Yıllar yılı bu vakitlerde midesinin
bilincine oynadığı bu türden oyunlara alışmıştı. Gözlerini bir kırpsa
karşısında yine sanığı göreceğinden emindi. Acele etmedi bu yüzden. Israrla ve
iştahla kızarmış tavuğu seyre koyuldu. Gözleri kararana dek baktı, baktı. En
sonunda kırptı gözlerini, sanığı gördü. Bildiği bir şeyin başına gelmesinden
ötürü canı sıkıldı. Saatine baktı, mahkemeye iki saat ara verildiğini duyurdu. Güçlükle
yerinden kımıldadı, tutuna tutuna iki adımda odasına daldı. Üzerindeki cübbeyi
atar atmaz canlanıverdi. Gerçi cübbe pek hafifti ama omuzlarındayken sanki
dünya sırtına giydirilmiş gibi oluyordu.
Yemekhaneye inen merdivenleri yuvarlanırcasına inip koridora daldı. Bu
koridor da diğer koridorlar gibi upuzun bir koridordu. Sağa sola dönemeçler
vardı. Her bir dönemeçten başlayıp uzadıkça uzayan başka koridorlar ve
başkaları birbiriyle kesişe kesişe uzayıp gidiyordu. Uzun oldukları kadar dar
olan bu koridorların binada kapladıkları yer tüm salonların ve odaların
kapladığı yerden daha fazlaydı. Bina ihtişamını bu koridorlardan alıyor
denilebilir. Labirent gibi tasarlanmış bu binanın yinede bir planı ve basit bir
düzeni var. On iki dış kapı yılın aylarıyla isimlendirilmiş. Ocak kapısı otuz
bir kapılı bir koridora açılıyor. Şubat kapısı yirmi dokuz kapılı bir koridora,
diğerleri de otuz birli, otuzlu kapıları olan koridorlara açılıyor. O
koridorlardaki kapılar da on ikisi geceyi on ikisi gündüzü temsil etmek üzere
iki ana kapıdan geçilerek toplam yirmi dörder koridora açılıyor. Bu
koridorların her birinde altmışar salon ve o salonlardan geçilerek ulaşılabilen
altmışar oda mevcut. Bir defa düzen bu şekliyle bilindi mi binada aranan yer
kolayca bulunabiliyor. Aksi halde aranan yeri bulmak tamamen tesadüf eseri
olacaktır. Hatta binaya girip çıkamamak bile olası. Zira on iki kapılı ana
koridorlar dörder noktan birbirine bağlanıyor, yedişer koridorla kör noktalara
ulaşılıyor. Odaların ve bilhassa koridorların tasarımında her hangi bir
kargaşanın olmasına mani olmak temel alınmış gibiydi. Yan yana iki kişinin
güçlükle geçebildiği bu koridorlar mahkeme salonlarındaki işi
kolaylaştırıyordu. Dosyalar yığılsa da işler süratle görülüyordu. Genellikle
davacı ya da davalı mahkemenin görüleceği salonu bulamıyor, yerini bilse bile
koridorların darlığı ve kalabalığı sebebiyle mahkemeye zamanında yetişemiyor
dolayısıyla da dava ertelenmek suretiyle geçici de olsa çözülmüş oluyor ve bir
diğer davaya bakılabiliyordu.
Yargıç ayak alışkanlığıyla bir çırpıda en kısa yolları kullanarak
yemekhanenin önüne gelmişti. Uzayıp giden kuyrukta yerini almıştı. Önündeki üç
beş kişi saygı ifadesi olarak nezaketen sıralarını yargıca vermek istediler. Yargıç
bunun bir nezaket daveti olduğuna aldırmayıp kendini o üç beş kişinin önüne
attı. Daha önündekilerden de aynı şeyi bekliyordu ama oralı olan bile yoktu.
Tanımasına tanıyorlardı; sırf bu aldırmazlığı yüzünden ona olan saygılarını
yitirmişlerdi. Sıra pek yavaş ilerliyordu. Kendisiyle konuşmaya yanaşan da
yoktu. O da önündeki davayı düşünmeye koyuldu. Basit bir davaydı. Karar vermek
hiç zor değildi. Sanık iddialara yanıt vermiyor, hiçbir itirazda da
bulunmuyordu. Sukut ikrardır kaidesince suçu kabullenmiş görünüyordu. O halde o
suça verilecek cezayı takdir etmeye kalıyordu iş. Yinede aldanmamak için tekrar
gözden geçirmeliydi her adımı. Atılan adımlar kadar atılması gereken ama
atılmayan adımlar da ehemmiyetliydi. Bir defa sukutta kaale almama ifadesi de olabilirdi.
Bu sanığın kendini mahkemeden üstün görmesi anlamını da taşıyabilirdi. Ancak bu
çatının altına girdiğine göre sanığın hiçbir üstün tarafı olamazdı yüce
mahkemeden. Olsa bile bu, sanığa ait bir boş inanç sayılırdı. Sıra kendisine
gelince davayla ilgili düşünmeyi bir defa daha ertelemek zorunda kaldı.
Kızarmış tavuk beklerken karşısına koca bir karnıyarık çıkmıştı.
Patlıcanı oldu olası sevmezdi. Yerine oturur oturmaz kıymaları patlıcandan
ayırıp patlıcanı olduğu gibi attı. İştahla ve çabucak yemeye başladı. Doğrusu
onun bu kadar hızlı hareket edebileceğini düşünmek olanaksızdı. Kan ter içinde
de kalsa bir çırpıda yemeğini bitirdi. Çatalına sapladığı koca bir parça
ekmekle tabağını sıyırdı. Başka bir parçayla dudaklarındaki yağı temizleyip
yemeğe son verdi. Elini göbeğinin üzerine koydu. Doymuştu ama çok kilo aldığını
düşündü. Her yemekten sonra aklına gelen bu düşünce başka düşünceleri de
doğuruyordu. Akşam ve sabah yürüyüşlerine yine başlamalıyım diye düşündü. Birden
yüzü buruştu. Eğer yürüyüşlere başlarsam daha çok kilo alırım diyordu. Zira
yürüyüş dönüşlerinde daha oburlaşıyor, önüne geçilmez bir iştahla yedikçe
yiyordu. Kilo vereceğine alıyordu. Hareketsizlik daha çok işine gelirdi, yeter
ki az yesin. Yavaşça yerinden kalkıp odasına yöneldi. Şimdi elinden geldiğince
daha yavaş hareket etmeye gayret ediyordu.
Yargıç odasına ulaştığında yemekle iyice ağırlaşmış bedenini koltuğuna
salıverdi. Yargıcın odası da diğerlerininki gibi yedi mahkeme salonu
büyüklüğündeydi. Binadaki tüm odalarda olduğu gibi iki kapısı vardı. Duvarları
tavana kadar kitaplıkla kaplı, raflar hukukun başat eserlerinden risalelerine
kadar envai çeşit ciltli ciltsiz eserle doluydu. Koridora açılan kapının sağına
büyükçe bir masa, masanın önüne yüzleri yıpranmış farklı ebatlarda dört koltuk
yerleştirilmiş. Yargıcın oturduğu koltuksa neredeyse masa kadar büyüktü. Daha
geçen yıl dar gelmeye başlayan diğer dört koltuktan birinin yerine alınmıştı. Başlarda
yeni koltuğu pek rahatken şimdilerde bu koltuğun da değiştirilme zamanı
yaklaşıyordu.
Yargıç oturduğu makamı hem fiilen hem bedenen dolduran biriydi. Bu hem
saygı uyandırıyor hem işlerin nasıl yürüdüğüne dair ipucu veriyordu. Öyle cılız
birinin böyle bir makamda yer tutması asla düşünülemeyecek bir şeydi. Bu,
adaletin zayıflığına ve güncel hayatta yeterli yere sahip olamayacağına
işarette bulunabilir ki; bu kanun koyucular ve icracılar arasında hiç de hoş
görülecek bir durum değildir. Şüphesiz hantal görüntünün de bazı sakıncalı
düşüncelere yol açması mümkün. Bazıları işlerin çok yavaş yürüdüğünü iddia
edebilir örneğin. Oysa bu iddia mesnetsizdir. İşlerin yavaş yürümesinin asli
sebebi tamamen ciddiyet ve kılı kırk yararcasına yapılan inceleme ve
araştırmalardır. Mekanizma çok yavaş diyenlere yargıç, adaletin aceleyle işi
olamaz derdi. Haksız da değil hani. Tarafları dinleyeceksin, iddia makamının ve
savunmanın takipçisi olacaksın, sözler ve davranışları karşılaştırıp
tutarlıklarını ölçeceksin, doğruyu yanlıştan ayıracak kanunlarla tüm verileri
karşılaştıracaksın, yetmedi mi müzakerelerde bulunacak, gerekirse emsal
davalara müracaat edeceksin, bunlar ve başka daha pek çok şeyi bir kanaat hasıl
olana dek sürdüreceksin, nihayetinde de hür ve pak tutulması ayrı bir çaba
gerektiren vicdan ile karar vereceksin.
Karar aşamasına gelene dek diğer tüm hususlar ne kadar uzun zaman alıyor
gibi görünse de en kısa sürede halledilebiliyordu. Sonuçta aşinalık kesb
edilmiş, ancak vicdan her bir davada, her bir davanın her duruşmasında, her bir
duruşmanın her hangi bir anında taciz altındaydı. Kanunlar ne kadar açık olursa
olsun, o açık kanunları doğrulukla icraya memur temiz bir vicdana her zaman
ihtiyaç vardı. Bu yüzden kanunlar birazda vicdani yasanın tahakkümü altındaydı.
Ya vicdan? Evdeki huzursuzluktan yolda başa gelebilecek talihsiz bir olaya,
salona girerken can sıkıcı bir laftan duruşma anındaki karın ağrısına,
alınmamış bile olsa teklif edilmiş rüşvetten tehditlere kadar hemen her şeyin
etkisine açıktı. Elbette etkiye açık olmak demek etkileniyor olmak anlamına
gelmez. Yargıç, önemli bir dava öncesinde sorular soran ulusal bir gazetenin
muhabirine verdiği demeçte şöyle demişti; “Bir yargıcın vicdanı, yasalara
dayanan bir vicdandır. Vicdanı yalnızca yasa etkiler. Adaletin insafı olmaz,
eğer insaf olursa adalet olmaz. Doğrusu şu; adaletin insafı demek, yasaya uymak
demektir.”
Yargıç odasında her yemekten sonra yaptığı gibi müstahdemin kahvesini
getirmesini bekliyordu. Az sonra içeri giren müstahdem kahveyi her zamanki
yerine bıraktı. Yargıç düşüncelerinden sıyrılıp pek de sevmediği bu adamı
çıkana dek göz ucuyla süzdü. Geveze bulduğu bu adamın bir laf etmeden
ayrılışına şaşırmıştı. Neredeyse durdurup sessizliğinin nedenini soracaktı.
Bunu yapmadığı için memnundu. Kahvesinden bir iki yudum almıştı ki göğsüne
hafif bir sancı saplandı. Öne doğru eğilmek istiyor fakat göbeği buna mani
oluyordu. Göğsündeki ağrı şiddetini birden artırmıştı. Öksürmek istiyor ama
başaramıyordu. Kendini iyice geriye atıp daralan nefesini rahatlatmak için
gömleğinin yakasına sarılıp kravatını çözmeye çalışıyordu. Çekiştirdikçe nefesi
daralıyor, kravat gevşeyeceğine boğazını daha bir sıkıyordu. Nefessiz kalana
dek yuvasında devinen piston gibi koltuğunda debelenip durmuştu. Dava
böylelikle ileri bir tarihe ertelenmiş oldu.
30.04.2004
Rıdvan
AYVALLI
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder